Një libër i shkruar më 1847, mund të tingëllojë si antikuar, por në fakt është më shumë i panjohur, edhe pse i dedikuar shqiptarëve, shkruar nga arbëreshi Vinçenc Dorsa. “Mbishqiptarët, kërkime dhe mendime” vjen në shqip, dhe autori është konsideruar një nga shqiptarët më të shquar, ndoshta vlerësuar edhe si një mendje gjeniale e Rilindjes Kombëtare. 

Nga Brizida Gjikondi

Një libër i shkruar më 1847, mund të tingëllojë si antikuar, por në fakt është më shumë i panjohur, edhe pse i dedikuar shqiptarëve, shkruar nga arbëreshi Vinçenc Dorsa. “Mbishqiptarët, kërkime dhe mendime” vjen në shqip, dhe autori është konsideruar një nga shqiptarët më të shquar, ndoshta vlerësuar edhe si një mendje gjeniale e Rilindjes Kombëtare.  Veprat   e   tij   janë   mirëfilli   kërkime   dhe   studime shkencore. Por kryevepra e tij, që për herë të parë vjen në shqip, është “Mbi shqiptarët, kërkime dhe mendime”. Vetëm 24 vjeç në 1847-n e largët, Dorsa jo vetëm përjetësoi dhei ngriti “një monument kombit të tij”, por ishte i vetmi rilindës shqiptar që në ato viteepokale për njerëzimin (1847-1848) dhe sidomos për Evropën, që u pushtua me ritëm nga revolucionet, bashkoi penën, shpresën dhe historinë e ndritur të shqiptarëve me historinë dhe ndryshimet që kishin përfshirë të gjithë popujt e tjerë. Sot e kësaj dite, evropianët dheitalianët,   sidomos,   kur   duan   të   shprehen   për   revolucione   ose   ndryshime   rrënjësore qeverisëse dhe kombëtare, thonë se “è suçesso un ‘48” (ndodhi një ’48).  Të dhëna historike, gjuhësore,   letrare, folklorike, etnografike, gjeografike, demografike   mbishqiptarët dhe Shqipërinë shpalosen dhe ndërthuren në këtë vepër simbol të Dorsës, e para në llojin e saj enciklopedik 10 dhe hulumtues, ku përmblidhet gjithçka që është tipar dallues i një kombi. Pavarësisht brishtësisë së trajtimit të ndonjë teme, kjo vepër e vitit të largët 1847 e përcakton me prova dhe jo me fjalë Vinçenc Dorsën si të parin historian të letërsisë   shqipe.   Referimi shkencor,  gjuha ende  e paunifikuar  italiane  dhe mendimi dantesk janë tipare të kësaj vepre, çka është mund i bukur për lexuesin dhe përgjegjësi e madhe për kë e sjell në shqip. Vetë Dorsa shprehet për sintezën e mendimit të tij: “Është zakoni im të qenit i shkurtër në gjërat e gjata dhe akoma më i shkurtër në të shkurtrat”.“Mbi shqiptarët, kërkime dhe mendime” është pararendëse dinjitoze e veprës që u shkruanë gjurmët e saj, por 52 vjet më vonë, “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është dhe ç’do të bëhet”. Kapitulli i fundit i Dorsës është edhe mishërimi më elitar i mendimit rilindës që do të vinte më pas. Janë monumentale fjalët e tij se në ngjarjet që po zienin në ato kohë, ai lexonte përgatitjet e stuhisë që po afronte dhe agimin e ditës që do të pasonte e kthjellët e kjo do të ishte për Shqipërinë ngjarja më e paharrueshme dhe solemne; do të mbaronte kështu misionin e saj luftarak dhe do të fillonte kultivimi i shkronjave atdhetare. Po kush është Vinçenc Dorsa, ky shqiptar dhe mendimtar i madh, që shënjoi jo vetëm Rilindjen shqiptare, por edhe atë kalabreze? Vinçenc Dorsa është bir i një prej familjeve më të shquara të arbëreshëve të Italisë; nip i kontribuuesve ndër më të mëdhenj të kombit në atë kohë, Mikel dhe Domeniko Belushi; djalë i avokatit dhe gjyqtarit 11 të shquar Françesko Dorsa nga Frasnita e Kalabrisë, që ish ndër miqtë dhe mbështetësit më të paepur të revolucionarit epokal Garibaldit, për shkak të të cilit u burgos në burgjet më mizore të Napolit. Jetëshkrimi i Dorsës sonë është shumë i pasur, kontributet kombëtare akoma mëshumë, erudicioni i tij nuk ishte vetëm në fushën e  albanogjisë, gjuhësisë, historisë,folklorit,   etnografisë,   gazetarisë,   filozofisë   etj.,   por   ndryshe   nga   rilindësit   e   tjerë shqiptarë, Dorsa kishte një mendim shkencor dhe filozofik të thellë dhe unik për autorët dhe veprat më të shquara të letërsisë, filozofisë, historisë, jurisprudencës, ekonomisë botërore etj. Shkrimet dhe mendimet e tij novatore mbi Danten, Giambattista Vico-n,

Saint-Simon, Antonio  Serrën, Cesare Marinin, Biderën etj., ende sot   mbeten të pakonkurrueshme në origjinalitetin dhe thellësinë e mendimit. Editorialet e tij në gazetat italiane më të zëshme të kohës, si “Il Calabrese”, “Il Bruzio”, “Il Calabrese Rigenerato”etj.,   tashmë   janë   pjesë e arkivave të çmuara në çdo bibliotekë të qyteteve   italiane.

Editoriali i tij, i shkruar në ditët historike për bashkimin e Italisë në gazetën “Il Calabrese Rigenerato”, më 16 prill 1848, është një vepër e mirëfilltë gazetareske, si edhe një thirrje kurajoze kombëtare shumëdimensionale, fiks siç edhe e kishte titulluar Dorsa: “Protesta kombëtare”. Kontributet e Dorsës për çështjen kombëtare shqiptare kanë qenë kolosale, jo vetëm në planin e produkteve të penës së tij, por edhe me veprimtari të mirëfilltë atdhetare. Fatmirësisht ka shumë materiale për figurën e tij, korrespondenca, studime, dorëshkrime 12 dhe informacione zyrtare. Korrespondencat e tij me De Radën, Dora D’Istrian, Kamardën etj., si dhe kontributi i tij i vlefshëm dhe i çmuar për krijimin e alfabetit shqip, për fat, gjenden dhe lexohen në Arkivin e Shtetit falë vlerësimeve dhecitimeve që bëjnë bashkëkohësit e tij, si Thimi Mitko etj. Vinçenc Dorsa, për fat, ka lënë vepra të çmuara, tashmë lehtësisht të aksesueshme, por ndër më kontribuueset për gjuhën, letërsinë dhe vlerat kombëtare mbeten: “Studimet etimologjike mbi gjuhën shqipe”; “Mbi poezinë  shqipe”;  “Dasmat shqiptare”,  si  dhe  vepra  e  tij  e  shkruar tërësisht shqip,  e titulluar  “Ungjilli i Shën Mateos, përkthyer nga teksti grek në dialektin kalabrez-shqiptartë Frasnitës” e vitit 1869 dhe e shtypur në Londër. Shumë vepra të Dorsës janë përkthyer dhe referuar   nga  rilindës  dhe   akademikë shqiptarë dhe shpesh janë cituar edhe ngashkrimtarë dhe figura me peshë  botërore. Dorsa ish një poliglot, filozof, filolog dhe profesor i shquar i gjuhës dhe letërsisë greke dhe latine. I takon atij merita e nismës që, si një nga titullarët e Këshillit komunal të Kozencës, mori për hapjen  e bibliotekës së qytetit. Në çdo organizim intelektualësh të Napolit dhe Kozencës së asaj kohe, Dorsa ishte një ndër anëtarët e nderit, ku mendimi dhe fjala e tij ishin përherë në altarin e vlerësimit dhe respektit dhe këtu nuk e kam fjalën vetëm për rrethin e intelektualëve arbëreshë. Tashmë është e ditur që Dorsa ishte një ndër anëtarët kryesorë të shoqërive sekrete të kohës dhe kjo tregon shumë për çka ai përfaqësonte për kohën kur jetoi.

Por gjithsesi, në çdo dokumentacion historik  që  lexova mbi Dorsën, pavarësisht udhëve, shtigjeve që shkonin drejt tij nga studiues të ndryshëm, të gjithë bashkoheshin në njëpikë: qëllimi i Dorsës përgjatë gjithë jetës së tij ishte të shikonte të ndritur kombin e tij, të cilit i bëri dhe dedikimin më sublim në hyrje të këtij libri, që unë me modesti po e sjell në shqip: “Kombit tim të ndarë dhe shpërndarë, por një”. Pavarësisht se po bëhen dy shekuj, ky dedikim mbetet dhimbshëm aktual. Sjellja në shqip e kësaj vepre për mua ishte një kontribut i përulur  gati pesëvjeçar,  mes Tiranës, Frasnitës, Kozencës, Napolit, Barit, Romës e kudo që shkeli këmba e Dorsës, atje ku shkroi e punoi dhe atje ku prehet. Pavarësisht   se   tashmë   mendimi   shkencor   shqiptar,   sidomos   ai   për   sa   i   takon   botës arbëreshe, po kalon krizat që po kalon edhe shoqëria shqiptare, unë do të doja, ashtu siçshprehet dhe Dorsa, të tregoj dhe jo të diskutoj për të çuar drejt arsyes. Dorsa është njëndër diamantet e kurorës së Rilindjes shqiptare, asaj kurore ku nuk ka të parë dhe të fundit, asaj kurore ku secili ka rolin dhe ndriçimin e tij.

{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}

Gjithashtu mund t'ju interesojnë

Aventurë mbi librat e Lorkës
Poeti kombëtar Naim Frashëri, përkthyesi i parë i Iliadës në gjuhën turke
Bukuria e provokimit apo bukuri e konsumit masiv?
Vlerësohet për romanin “Flama”/ Gazetari Enkel Demi alias Tom Kuka merr çmimin Europian të Letërsisë, për vitin 2021
Rrëfimi unik pas 700 vjetësh/ Si u gjendën 13 këngët e munguara të Komedisë Hyjnore, dorëshkrimi ende mister për studiuesit
Shejzat 1958/ Çfarë shkruante Martin Camaj për poezinë e Kadaresë, “Nji ngjarje në pushime” dhe shkrimtarët e realizmit socialist…
{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}
>